BAKIRCI USTALARI

İnsanoğlunun bakırı bulması ve işlemesini öğrenmesi M.Ö. 5000–3000 tarihlerinde Kalkolitik Çağ denilen Bakır Çağı ile başlamıştır. Urfa’da yapılan arkeolojik kazılarda kalkolitik çağa ait bakır kaplar, ok ve mızrak uçları ile iğnelere bol sayıda rastlanılmıştır. 11. yüzyıl sonu ve 12. yüzyıl Eyyûbiler dönemine ait eserlerin bulunması, bakırcılık sanatının bu bölgede ileri bir düzeyde olduğunu göstermektedir. Urfa’daki tarihi geçmişi bu kadar eskilere dayanan bakırcılık, 1960’lı yıllara kadar önemini korumuş, 1960’lı yıllarda alüminyum, plastik ve daha sonraları çelikten imal edilmiş fabrikasyon türü mutfak gereçlerinin piyasaya hakim olması ile bu sanat önemini yitirmiştir.

1950’li yıllarda 100 iş yerinde 300 usta ve kalfa ile sürdürülen bakırcılık sanatı günümüzde 10 işyeri ve 30 civarında usta ile sürdürülmeye çalışılmaktadır. Bu ustalardan biri de kardeşi Mehmet ile beraber çalışan Mahmut Çirkin. Dokuz yaşında başladığı mesleğinin 57. senesinde hala ham bakıra şekil ve desen vermek için çekicini vurmaya devam ediyor.

O da tüm eski meslek ustaları gibi işlerinin kötü olmasından yakınıyor. Artık eskisi gibi pek kimse bakır kapları sofrada kullanmak için gelip almıyor, diyor. Gelip alanlar da ya süs için ya da lokantalarda kullanmak için alıyor. O anlatırken, bizim köye bakır kalaycılarının geldiği zamanı anımsadım. Bir odaya ateş yakar ve beyaz bir toz serperek bakırı kızgın ateşte parlatıp temizlerlerdi.

Bakırdan o tencere, tavalar, tepsiler sofralarımızın ayrılmaz parçasıydı.

Mahmut Usta kardeşi ile beraber çalışıyor, çırak olarak kimse gelmiyormuş yanına. Kim gelsin ki yanıma, diyor. Gidip bir yerde simit satsa benim ona verdiğim paradan on kat daha fazla kazanır, neden gelsin ki yanıma. Sanayinin gelişmesi ile el işi tüm eski mesleklerde olduğu gibi bakırcı ustalarının da işlerini kötü etkilemiş.

Bizim yaptığımız işi makine ile de yapıyorlar, biz bir günde birkaç parça çıkarırken onlar onlarcasını çıkarıyor, tabi ki onların yaptığı bizim ki kadar iyi ve değerli olmuyor ama ucuz olduğu için millet çok tercih ediyor, diyor. Bakırcılar Çarşısı içinde bu mesleği yapan birkaç ustanın çekiç sesleri bir birine eşlik ediyor ve yanlarında bir iki tanede kalaycı. Kalaycıların da ömrü bakırcı ustalarına bağlı çünkü onlar kirlenen ve oksitlenen bakırı temizliyor ve parlatıyor bu yüzden bakırcı ustalarının bitmesi onların da işlerinin sonu anlamına geliyor.

Urfa’da yemek çeşitliği ve kültürü zengindir.

Yemek çeşitlerinin zengin olması, her yemek türü için ayrı bir kazan, ayrı bir tencere, ayrı bir sahan türünün gelişmesine neden olmuştur. Mesela, Tas Kebabı yemeği için özel bir tas biçimi geliştirilmiştir. Sac kavurma yemeği için özel saclar, pilav çeşitleri için özel lengerler imal edilmiştir. Yine aynı şekilde “Bulgur Kazanı”, “Köfte Leğeni”, “Hamur Teşti”, “Ges Teşti” (Çamaşır Teşti) gibi amacına uygun olarak üretilmiş kaplar vardır. Sadece bulgur ve pekmez kaynatmada kullanılan ve “Kollu Tas” denilen tas çeşidi de özel amaçla üretilmiş bakır gereçler arasında yer almaktadır.

Bakır büyük oranda eski işlevini kaybedip artık süs eşyası olarak kullanılmaya başlandı ve bakırcı ustaları da bu yönde çalışıyor. Kim bilir zamanın bizi ve alışkanlıklarımızı değiştirdiği tarihi süreçte ilerde nasıl olacağını bu işin.

Haber ve Fotograf: Murat Yazar

07 Mayıs 2009