TAPINAK: Bugün kutsal dinlerin ibadethaneleri nasıl yaratıcının evi olarak görülüyorsa, antik dönemde tapınaklarda tanrı ve tanrıçaların evleri olarak görülüyordu. Tanrının evi insanın evinden çok daha büyük ve farklı olmalıydı. Aynı zamanda tapınağın inşasında kullanılan malzemen kalitesi ve tapınağın büyüklüğü de şehrin zenginliğinin bir göstergesi idi. Günümüze kadar gelebilen en eski tapınakların kalıntılarına M.Ö. 6000 civarına Çatalhöyük’de rastlarız.

DİDYM APOLLON TAPINAĞI
MİMARİ YAPISI: Ege ( Antik İonia ) Bölgesi’nde yer alan antik çağ tapınaklarından biridir. Bir “İon Tapınağı” ola yapı,  yine antik dönemim önemli kentlerinden biri olan Miletos Antik kentine kutsal bir yol ile bağlanır. Kutsal yolun her iki tarafında ise Didym Apollan tapınağında görevli olan rahiplerin heykelleri  bu kutsal yolda insanları  yalnız bırakmazsızın karşılık biçimde dizilmişlerdi. “Brankhid” adı verilen bu heykellerin bir kısmını Milet Müzesi’nde görmek mümkündür.

Antik dönemin anıtsal mimarisi içinde önemli bir yere sahip olan tapınak, yıkık olmasına rağmen görkeminden bir şey kaybetmemiştir. Tapınak yüksek bir podyumun üzerine oturtulmuş olup, 12,87X25,71 m. ebatlarındadır.  Sütunlarının  kalınlığı, basamaklarının yüksekliği ve  kapladığı alanın genişliği ile, ziyaretçilerde hayranlık uyandırmayı başaran Didym Apollon tapınağı,  işlemeleri ve kabartma motifleri ile de sadece mimari açıdan değil, aynı zamanda sanatsal açıdan da oldukça önemlidir.

Sütunların gövdelerinde 36’şar yiv yer alır. Pronaos kısmında yer alan sütunların altlarında ise kabartma bezemeler vardır. Bugün Berlin Müzesi’nde teşhir edilmekte olan iki kadın başı önemlidir. Yaklaşık olarak M.Ö. 500’lerde Skyonlu Kanakhos tarafından yapılmış olan bronz Apollon Philesios Kült heykeli çok ünlüdür. Bu heykel İonia ayaklanması sırasında Miletos’u tahrip eden Persler tarafından Ekbanata’ya götürülmüştür.

Bugünkü tapınak, Helenistik Dönem tapınağıdır. Ancak buraya yapılan ilk tapınak değildir.  Antik yazarlardan Pausanias, eserinde ( VII, 2, 6 ) Didym’deki Apollon kutsal alanının İon yerleşiminden çok daha önce de kutsal olduğunu ve dinsel ainler için kullanıldığını yazar. Bu da tanrı Apollon’un Anadolu’daki yerel tanrılardan birinin yerine geçtiğinin göstergesidir. H. Drerup, M.Ö. VIII – VIII  yy.’larda inşa edilmiş olan bir tapınak tespit eder. Yine 1962 yılında, R. Naumann ve K.Tuchelt tarafından yapılan araştırmalarda M.Ö. VII yy’da inşa edilmiş olan bir sütun sırası bulmuşlardır. M.Ö. 560 – 550 yıllarında  Arkaik dönem tapınağının üstüne inşa edilmiştir.

Taş sütunlardan yapılmış en eski tapınaktır. Dipteros ( çift sütun sıralı )  planlıdır. Görkemli tapınaklar yapmayı isteyen dönemin mimarları dipteros planlı tapınakların çok maliyetli olduğunu görünce pseudo dipteros ( yalancı dipteros ) planlı tapınaklar yapmayı tercih etmişlerdir. Sonuçta deipteros planı pseudo dipteros planının doğuşuna sebep olmuştur. G. Gruben’in planına göre doğun tarafında 8, batı tarafında 9 yan yani uzun taraflarında 21’er sütun yer alır. Naosdaki sütunlarla birlikte toplam 112 sütun yer alır. Tapınak o kadar genişti ki, üzeri sütun-öğe tekniği ile kapatılamayacak kadar genişti. Bu yüzden Apollon kutsal heykelinin Tapınağın Naos kısmına yerleştirilmesi mümkün olmadı. Kült heykeli için ayrı bir Naiskos yapıldı.

Didym Apollon Tapınağı’nın bir diğer özenliği de bilicilik merkezi olmasıdır. Apollon tanrıça Leto’nun oğludur. Olymposlu tanrılar arasında yer alır. Diğer erkek tanrılara göre daha naif tasvir edilir. Plastik sanatlara da bakıldığında Apollon’un ne kadar çok işlendiğini görmek mümkündür. Güneş ve ışığın tanrısı olarak bilinir ve şiir, müzik ve bilicilik konularında yetileri vardır.

Atrübüleri ( Apolon’u simgeleyen objeler ) ok, gümüş yay ve Iyradır. Bilicilik  yetisi olması, Didym’deki Apolon Tapınağı’nı kehanet merkezi haline getirmiştir. Apollon istediği kadın ve erkeğe “mantis” yani bilicilik, fal ve kehanet yetilerinden verir. Apollon Tapınağı’nın rahiplerinin geleceği görme, ön görülerde bulunma, rüyaları tabir etme gibi yetileri de vardı. Bunun için ainler düzenlerler ve transa geçtikleri seanslar yaparlardı. Bazen devletin geleceği, bazen de bir savaşın nasıl sonuçlanacağı ile ilgili krallara öngörülerde bulunurlardı. Kehanetlerini bilicilik kuyuları ile gerçekleştirirlerdi. Bu yüzdendir ki, yapılan arkeolojik araştırmalarda avluda sunak ve bilicilik kuyusu da bulunmuştur.

Bu özelliği ile Apollon kültü ve beraberinde getirdiği bilicilik merkezi olması özelliği ile bulundukları şehirlere de büyük zenginlikler kazandırıyorlardı. Bugün nasıl Mekke ve Medine, Mescid-i Aksa, Ağlama Duvarı, Vatikam gibi şehirler Kutsal dinlerin merkezi olup, Tibet gibi, Nil ve Ganj Nehri gibi noktalarda kutsal olmaya doğa dinleri gibi inançların merkezi iseler, Didyma da Antik dönemin önemli dinsel merkezlerinden biri idi. Şehrin zenginliği buradan geliyordu.

Yazı: Gülçin Mümin - Arkeolog

Fotoğraflar : Fatih Surmaz